Eyüp Yalur- Amersfoort 101 kahramanı nasıl bir direnişin adıdır? II. Dünya Savaşı’nda Sovyet Rusya saflarında savaşan Özbek, Kazak, Kırgız, Başkurt halklarına mensup 101 asker Alman Nazileri‘ne esir düşerler.
Naziler bu askerleri 27 Eylül 1941 tarihinde Hollanda’nın Amersfoort kent sokaklarında propaganda amacıyla yürütmüşlerdi.
Bu esir askerler açlık, hastalık, işkence gibi insanlık dışı muamele görürler. Bu zulme dayanamayan 24 asker hayatını kaybeder.
Hollandalı Tanığın Gözünden
Olayın 91 yaşındaki Hollandalı tanığı Henk Broekhuizen, Sovyet esirlerin kente getirilişini izlediğini söylüyor.
“Gözlerimi kapattığımda yüzlerini hatırlıyorum” diyor ve ekliyor:
“Paçavralara bürünmüşlerdi, hiç askere benzemiyorlardı. Yalnızca yüzlerini görebiliyordunuz. Naziler onları tren istasyonundan kampa kadar ana caddeden yürüttüler. Çok küçük ve güçsüzlerdi, ayaklarına da çaput bağlamışlardı. Bazıları arkadaşlarının koluna girerek güçlükle yürüyebiliyorlardı. Bazı esirler kendilerini izleyen halkla göz teması kurmuş, el hareketleriyle aç olduklarını anlatmaya çalışmışlardı. Onlara su ve ekmek getirdik. Ama Naziler hepsini ellerimizden alıp yere attılar. Yardım etmemize izin vermediler.”
Bu 101 Sovyet askeri işgal altındaki Hollanda topraklarına propaganda amacıyla getirilmişlerdi. Bu eylemle Naziler, hem Hollandalıları tehdit ediyorlar hem de Almanya’ya destek vermelerini istiyorlardı. Ama Hollandalılar ne Nazilere destek verdiler ne de Sovyetlere karşı çıktılar.
Nazilerin Kirli Deneyi ve Amersfoort 101 kahramanının Direnişi
1941 yılının sonbaharında Smolensk cephesinden alınarak Hollanda’daki toplama kampına getirilen çoğu Özbek olan Orta Asyalı esirler, Nazi Almanyası’nın “aşağılık ırk” teorisini kanıtlamak için kurguladığı bir sosyal deneye maruz bırakıldılar. Günlerce aç bırakılan askerlerin önlerine atılan bir somun ekmek için birbirlerini ezmeleri, olay çıkarmaları, birbirlerini boğazlamaları bekleniyordu.
Bir Alman film ekibi, “barbar insan altı varlıkların” yemek için birbirleriyle kavga ettikleri anı çekmek için hazırlanıyordu; çünkü bu filme propaganda için ihtiyaçları vardı. Oysaki o ekmeği alan asker büyük bir sükunetle kalan 77 askere eşit şekilde böldü. İşte Amersfoort 101 kahramanı tam da bu paylaşımcı hareketiyle kendilerini aşağılamak isteyen Nazi zihniyetini ideolojik bir yenilgiye uğratmıştı.
Almanlar bu manzara karşısında şaşkına dönmüşlerdi.
Toplu İnfaz ve Unutturulmak İstenen Gerçek
Gazeteci Remco Reiding Hollanda arşivlerine girerek yaşananlarla ilgili belgeler bulmaya başlamıştı. Kamptaki gardiyanların itirafları ve kamptaki diğer esirlerin tanıklıklarını değerlendirerek 2015 yılında bir kitap yayınladı. Özbeklere taş, kum, kütük taşıma gibi kötü ve ağır işlerde çalıştırıldıklarını ve düzenli olarak da dayak atıldığını ortaya koydu.
Güçsüz kalarak çalışamayacak hale gelen 77 esir “1942 yılında Güney Fransa’ya gönderiliyorsunuz” denilerek kamptan çıkarıldılar. Götürüldükleri yer Güney Fransa değil, kampın dışındaki ormandı. Bu ormanda kurşuna dizilerek infaz edildiler ve toplu mezara gömüldüler.
Naziler 1945’te kaçarken kamp arşivlerini yaktıkları için bu olayla ilgili insanların kimliklerine ulaşılamadı.
Amersfoort 101 kahramanı bugün nasıl anılıyor?
Hollanda’nın Amersfoort kentinde 101 askerin anısına dikilen anıt sadece bir trajediyi değil, bir kahramanlığın, direnişin, onurun adıdır.
Her yıl baharda kadın, erkek, yaşlı, genç Hollandalı ve başka ülkelerden yüzlerce, binlerce insan Utrecht yakınlarındaki Amersfoort kenti yakınındaki katliamın yaşandığı orman bölgesini ziyaret ederek bu 101 kahraman meçhul Sovyet askerini mumlar yakarak anmaktadırlar.
Almanya geçmişiyle yüzleşerek, 101 Özbek askerin hikâyesini anlatan “101” filminin Özbekistan, Rusya, Almanya, Fransa ortak yapımında yer almıştır.
Katliamlar halkların zihninden silinmiyor. Bir şekilde anma törenleriyle, sanatsal etkinliklerle, belgesellerle, yazınsal ürünlerle hep gündemde tutulmaktadırlar.