Sanat Ne İçin Var? Kapitalizm metalaştırıyor
Kapitalizmin estetik üzerindeki tahakkümü, sanatı üretim alanından çıkarıp tüketim nesnesine dönüştürdü. Bu coğrafyada sanat, ya piyasaya hizmet ediyor ya da toplumu rahatsız etmeyi göze alıyor.
“Sanat sanat için midir, toplum için mi?” sorusu Batı düşüncesinin steril salonlarında hâlâ entelektüel bir tartışma olabilir. Ancak bu coğrafyada aynı soru, romantik bir felsefi egzersiz olmaktan çoktan çıkmıştır. Çünkü burada sanat, estetik bir özgürlük alanı olmaktan önce ekonomik, ideolojik ve sınıfsal bir kuşatma altındadır.
Bu yüzden bu topraklarda sanatın “kendisi için” var olabileceğini iddia etmek, çoğu zaman gerçeklikten kopuk bir lüks söylemidir.
Kapitalizm, yalnızca ne üreteceğimizi değil, nasıl düşüneceğimizi, neyi güzel bulacağımızı ve neyin sanat sayılacağını da belirler. Sanatçı, daha ilk anda piyasanın sorularıyla karşı karşıyadır:
Satılır mı? Tüketilir mi? Algoritmaya uyar mı? Sponsor bulur mu?
Bu soruların dışında kalan üretimler ya görünmez olur ya da sistem dışına itilir.
Dolayısıyla bugün “topluma göre sanat” diye sunulan pek çok iş, gerçekte topluma değil pazara göre üretilmektedir. Toplum burada özne değil, hedef kitledir. Sanatçı ise dönüştüren bir figür olmaktan çıkıp, tüketim sektörünün estetik taşeronu hâline gelir.
Bu durum kaçınılmaz olarak başka bir sonuç doğurur:
Sanat üretmeyen ama sürekli sanat tüketen, düşünmeyen ama beğenen, sorgulamayan ama paylaşan kitleler.
Burada kullanılan “tüketici” kavramı masum değildir. Tüketmek; hazır anlamları içselleştirmek, zahmetsiz duygulanımlar yaşamak ve ardından hiçbir dönüşüm geçirmeden hayatına devam etmektir. Bu noktada sanat, insanı dönüştüren bir güç olmaktan çıkar; oyalayan bir metaya dönüşür.
Bu yüzden bu coğrafyada sanatın “toplum için” olması, toplumun hoşuna gitmesi anlamına gelmez. Tam tersine: Toplum için sanat, toplumu rahatsız eden, konfor alanını bozan, yüzleşmeye zorlayan sanattır.
Brecht’in dediği gibi, sanat dünyayı olduğu gibi yansıtmakla yetinemez; onu değiştirilebilir olarak göstermek zorundadır. Adorno’nun uyardığı noktada ise mesele daha da keskinleşir: Kültür endüstrisi, sanatın muhalif potansiyelini törpüler; onu güvenli, zararsız ve tüketilebilir hâle getirir.
Bugün bu coğrafyada “sanat sanat içindir” diyen birçok üretim, farkında olarak ya da olmayarak mevcut düzenin yeniden üretimine hizmet etmektedir. Çünkü politik olmayan sanat yoktur; sadece politik olduğunu inkâr eden sanat vardır.
Asıl problem, sanatın toplum için mi yoksa sanat için mi olduğu değil; kimin yararına ve kime rağmen üretildiğidir.
Eğer sanat, kapitalizmin çizdiği sınırlar içinde dolaşıyor, onun estetik taleplerine göre şekilleniyor ve sorgulama yerine uyuşturmayı tercih ediyorsa; adına ister “özgür sanat” densin ister “bireysel ifade”, sonuç değişmez: Bu, sanattan çok üründür.
Ve evet, bu sistem içinde yalnızca tüketen, üretmeyen, düşünsel emeğe katkı sunmayan kitlelerin ortaya çıkması tesadüf değildir. Bu asalaklık bireysel bir ahlaksızlık değil; sistemin bilinçli olarak ürettiği bir bilinç hâlidir. Çünkü düşünen insan tehlikelidir, üreten insan kontrol edilemezdir.
Bu yüzden bu coğrafyada sanat, kaçınılmaz olarak toplum içindir. Ama bu toplumun alkışladığı, kolay sindirdiği, hızlı tükettiği bir sanat değil; toplumun çelişkilerini yüzüne vuran, rahatsız eden, huzursuz eden bir sanattır.
Sanat, bu topraklarda ya itaat üretir ya da bilinç. Üçüncü bir yol yoktur.
