ABD İran savaşı görüşmeleri yeniden başlıyor. ABD ile İran arasında hafta sonu İslamabad’da yapılan ateşkes görüşmelerinin sonuçsuz kalmasının ardından, iki ülkenin müzakere ekiplerinin bu hafta yeniden bir araya gelebileceği bildirildi. Reuters‘ın görüşmelere yakın kaynaklara dayandırdığı habere göre, ABD’nin İran limanlarına yönelik abluka kararına rağmen diplomatik temasların sürebileceğine dair işaretler, petrol piyasalarında fiyatların 100 doların altına gerilemesini sağladı.
ABD ile İran arasında 28 Şubat’ta başlayan savaşın ardından iki haftalık ateşkesin ilk haftası büyük ölçüde korunurken, en üst düzey doğrudan görüşmeler geçen hafta sonu Pakistan’ın başkenti İslamabad’da gerçekleşti. Taraflar bir anlaşmaya varamazken, ABD Başkanı Donald Trump görüşmelerin başarısızlıkla sonuçlanmasının hemen ardından İran limanlarına abluka uygulanacağını duyurdu.
Ancak sürece yakın bir kaynak, her iki ülkenin de hafta sonuna doğru delegasyonlarını yeniden göndermeyi değerlendirdiğini ve bu yönde bir önerinin Washington ile Tahran’a iletildiğini aktardı. Üst düzey bir İranlı kaynak ise “Kesin bir tarih belirlenmedi ancak delegasyonlar Cuma’dan Pazar’a kadar olan süreyi açık tutuyor” ifadelerini kullandı.
ABD ablukası ve İran’dan sert tepki
Savaşın başlamasının ardından İran, Hürmüz Boğazı’nı kendi gemileri dışındaki tüm gemilere fiilen kapatmış, geçiş izninin yalnızca İran kontrolünde ve belirli bir ücret karşılığında verileceğini duyurmuştu. Dünya petrol ve gaz arzının yaklaşık beşte biri bu stratejik su yolundan geçiyor.
ABD ise buna karşılık olarak Pazartesi günü İran limanlarına giriş-çıkış yapan gemilere yönelik abluka başlattı. Tahran yönetimi, boğazdan geçen askeri gemilere saldırmakla ve Körfez’deki komşu ülkelerin limanlarına misilleme yapmakla tehdit etti.
Ablukanın ilk tam gününde, üç İran bağlantılı tankerin Hürmüz Boğazı’ndan geçtiği görüldü ancak bu gemilerin İran limanlarına gitmemesi nedeniyle abluka kapsamına girmediği belirtildi. Panama bandıralı Peace Gulf adlı tanker Birleşik Arap Emirlikleri’nin Hamriyah limanına yönelirken, ABD yaptırımlı iki tanker de boğazdan geçiş yaptı.
Bu durum, ABD ablukasının uygulanmasında karşılaşılan zorlukları da gözler önüne seriyor. NATO müttefiki İngiltere ve Fransa gibi ülkeler, ablukaya katılmayacaklarını ancak bir anlaşma sağlanması durumunda boğazın güvenliğine katkıda bulunabileceklerini açıkladı.
Çin’den ABD’ye tepki: Tehlikeli ve sorumsuz
İran petrolünün en büyük alıcısı konumundaki Çin, ABD’nin abluka kararını “tehlikeli ve sorumsuz” olarak nitelendirerek, bunun yalnızca gerilimi artıracağı uyarısında bulundu. Çin Dışişleri Bakanlığı, Çin’e ait gemilerin boğazdan geçiş yapıp yapmadığına ilişkin soruyu ise yanıtsız bıraktı.
Ablukanın enerji güvenliği üzerindeki etkileri de uluslararası kurumların raporlarına yansımaya başladı. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), Orta Doğu’daki savaşın petrol akışını bozması ve küresel ekonomiyi olumsuz etkilemesi nedeniyle küresel petrol arz ve talep büyüme tahminlerini keskin şekilde aşağı yönlendirdi.
Nükleer talepler ve ateşkesin geleceği
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, Fox News’e yaptığı açıklamada, Washington’un Tahran’a “nerede esneme yapabileceğini ve nerede esnek olmayacağını” ileterek “çok yol kat ettiğini” söyledi. Vance, Trump’ın zenginleştirilmiş nükleer malzemenin İran’dan çıkarılması ve ülkenin nükleer silah geliştirmediğini doğrulayacak bir mekanizma kurulması konusunda kararlı olduğunu belirtti.
“Tahran bizim yönümüze doğru hareket etti, bu yüzden bazı iyi işaretler aldığımızı söyleyebiliriz, ancak yeterince ilerlemediler” ifadelerini kullanan Vance, daha fazla ayrıntı paylaşmadı.
Bu arada, İranlı bir askeri sözcü, ABD’nin uluslararası deniz taşımacılığına getirdiği kısıtlamaları “korsanlık” olarak nitelendirirken, Devrim Muhafızları askeri gemilerin boğaza yaklaşmasının ateşkesi ihlal edeceği uyarısında bulundu. Trump ise sosyal medyadan yaptığı paylaşımda, “Uyarı: Bu gemilerden herhangi biri ablukamıza yaklaşırsa, derhal İMHA EDİLECEKTİR” ifadelerini kullandı.
Havayolu sektörü krizde: Jet yakıtı sıkıntısı kapıda
Savaşın etkileri yalnızca deniz taşımacılığıyla sınırlı kalmıyor. Avrupa havayolu şirketleri, İran savaşı nedeniyle yaygın hava sahası kapatmaları ve artan jet yakıtı sıkıntısı endişeleriyle Avrupa Birliği’nden acil önlem almasını talep ediyor.
Airlines for Europe (A4E) tarafından hazırlanan ve Reuters’ın gördüğü belgede, sektörün AB düzeyinde jet yakıtı tedarikinin izlenmesi, havacılık için karbon piyasasının geçici olarak askıya alınması ve bazı havacılık vergilerinin kaldırılması gibi kriz müdahale önlemleri talep ediliyor.
Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA), Avrupa havayollarının Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar dahil olmak üzere birçok Körfez ülkesinin hava sahasında 24 Nisan’a kadar uçmasını yasaklamış durumda. Ayrıca Hürmüz Boğazı’nın kapanmasının ardından sektör jet yakıtı sıkıntısı riskiyle karşı karşıya.
Geçen hafta Airports Council International Europe (ACI), Avrupa’nın üç hafta içinde sistematik bir jet yakıtı sıkıntısı yaşayabileceği uyarısında bulundu. A4E ayrıca AB’den, ülkelerin 90 günlük acil petrol rezervi bulundurma yükümlülüğünün jet yakıtını da kapsayacak şekilde değiştirilmesini talep etti.
Avrupa Komisyonu, 22 Nisan’da İran savaşının enerji piyasalarındaki yansımalarını telafi etmeye yönelik bir önlem paketi önereceğini duyurdu ancak bunun jet yakıtına yönelik spesifik önlemler içerip içermeyeceği henüz doğrulanmış değil.