Kürtçe Gramer ve Büyük Harf Kuralları
Değerli okuyucular! Türk Dili ve Edebiyatı üzerinde ve Türkoloji sahasında çalışan biri olarak, uzun yıllardan bu yana Kürdoloji üzerinde araştırmalar yapıyorum. 1970’li yıllardan bu yana Ankara Üniversitesi’nin bünyesinde Kürdoloji Bölümü’nün açılması için çok çaba sarf ettim. Ne yazık ki bu konudaki vurdum duymazlık hep devam etti! Son dönemlerde yeni hükümetin onayıyla tam Kürdoloji bölümleri olmasa da Kürt Dili ve Edebiyatı’nı araştıran yeni bölümler açıldı. Memlekette bazı demokratik açılımların oluşmasıyla ileride istenen düzeyde Türkolojiye paralel olarak Kürdoloji Bölümleri de açılır!..
Tüm dillerde dilbilgisi oldukça karışık bir konu! Herkesin dilbilimci olması beklenemez! Fakat birçok kişi kendi anadilinin dışında bir veya birkaç dil hakkında bilgi sahibi olabilir!.. Bu yazımda hem Kürtçe hakkında bilgi sahibi olmak isteyen, Kürtçeyi az bilen Kürtlere, hem de Türkçe yazıp konuşan Türklere bazı Kürtçe genel kural ve bilgiler vereceğim!.. Eski atalardan kalan bir söz var: “Bir lisan, bir insan! İki lisan, iki insan!” derlerdi!..
Türkçe ve Kürtçe dillerinin anahtarı niteliğinde bazı giriş bilgilerini bu yazımda vermek istiyorum!.. Bir dilin anahtarı niteliğinde olan en temel unsur, insanın ana dilidir! Ana dil, ana sütü gibi insana helaldir!.. Bir dilin yapısal özelliklerini çözümleyen dilbilimsel kural ve yetkinliklerdir. Anadil, bir kişinin doğup büyüdüğü aile veya toplum çevresinde ilk öğrendiği, duygu ve düşünce dünyasını şekillendiren en temel dildir. Bir anadili doğru kullanmak ve anlamak, sadece kelimeleri bilmek değil, o dilin mantığını ve kurallarını iyi bilmekle mümkündür!..
Bir dilin kapısını ilk açan ses ve harfleri iyi bilmek, o dilin iyi yazılıp konuşmasını da beraberinde geliştirir! Burada Türkçe ses ve harfleri bilenler için Kürtçe harf ve kurallara biraz değinmek isterim.
Kürtçe Gramer Rehberi
Kürtçede 31 büyük harf var: A B C Ç D E Ê F G H İ Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z. Kürtçede küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z.
Kürtçede 8 sesli (vokal) harf vardır: A E Ê İ Î O U Û / a e ê i î o u û.
Kürtçede 23 sessiz harf vardır: B C Ç D F G H J K L M N P Q R S Ş T V W X Y Z.
Kürtçe’nin birçok lehçesi vardır! En çok konuşulan lehçesi ise “Kurmancî-Kirdasî” adlı lehçedir! Bir Kürt devletinin olmaması nedeniyle Kürt dil birliği de tam olarak oluşmamıştır. Kürt dilbilimcilerin çoğu, standart bir yazı diline yakın ortak bir dil kullanmaktalar! Bu konuda Kürt dilbilimcileri, ortak bir yazı ve konuşma dilinin ileride oluşacağına ümitle bakmaktalar!..
Kürtçe, Latin alfabesi tabanlı diğer dillerle (Türkçe, İngilizce, Almanca, Fransızca ve benzeri diller ile) büyük oranda yazım kurallarında ortak benzerlikler gösteren bir dildir! Türkçe Ural-Altay dil ailesinde olduğu halde, Hint-Avrupa dil ailesinde olan Kürtçe ile yazım kurallarının çoğu birbirine yakın kurallar içermektedir. Bu kuralların çoğu Avrupa dillerinde de kullanılan kurallardır.
Kürtçede Büyük Harfler (Tîpên Girse), temel olarak şu durumlarda kullanılırlar:
- Cümle başı büyük harf ile başlar. Her yeni cümlede büyük harf ile cümleler devam eder.
- Özel Adlar: İnsan adları ve soyadları büyük harf ile başlar. Yer adları, ülke, köy, nehir adları ile şehir adları: Adana, Amed, Samsûr, Stanbul, Rojava, Tirkiye, Ferat, Dîcle, Gola Wanê…
Kurum, kuruluş ve okul adlarının baş harfleri büyük yazılır: Unîversîteya Dicleyê, Komkara Rewşenbîrên Kurd, Dewleta Federal Ya Kurdistan!.. - Dil, lehçe (diyalekt) ve ulus adları büyük harf ile yazılırlar:
Kurd, Kurdî, Tirk, Tirkî, Faris, Farisî, Ereb, Erebî, Elman, Elmanî. - Bayram ve Özel Gün Adları: Newroz, Serê Salê, Roja Zimanê Kurdî, Roja Serê Salê.
- Özel adlara gelen ekler:
Özel adlara getirilen ekler kesme işaretiyle (‘) ayrılır ve büyük harfle başlayan kelimeye eklenir. Kürtçede kesme işareti çok az kişi tarafından kullanılmaktadır!..
Örnek: Amed, Amedê, Amed’ê. Wan, Wanê, Wan’ê!.. Kesme işaretinin yazım zorluğu dolayısıyla Kürtçe yazım dilinde kesme işareti kullanılmıyor!.. - Kürtçede bazı ince kurallar var ki halen tartışmalıdır! Bazı kelimelerde bu kurallar vurgulama yöntemiyle yerine getirilse de Kürtçeyi yeni öğrenen bir yabancı için vurgulama yöntemiyle kelimeyi söyleyip yazması zordur! Vurgulu harf, bir kelime içerisinde diğer hecelere göre daha yüksek sesle, daha uzun veya daha kuvvetli bir ses tonuyla söylenen heceyi ve o hecenin içerisindeki vurgulu harfi ifade eder.
Örneğin: Kürtçede bazı kelimelerdeki “-r-” ve “l” iki harfmiş gibi söylenir! Fakat vurgulu olarak bir harfle yazılırlar!..
Örnek: gul, gulê (kulîlk) bir -l- ile yazılır! Bir başka değişik anlamda olan “gul-e” kurşun, mermi anlamında bir -l- ile yazılır! Vurgulu olarak iki -ll- harfi gibi “gulle” olarak okunarak “gul”den ayırt edilir!.. Yine “ker” eşek anlamındaki kelime -r vurgusuzdur! Aynı şekilde yazılan “ker” -r vurgulu olduğu için “kerr” sağır anlamını verir. Sağır anlamındaki “kerr” ve “ker” kelimelerinin üstüne (^) şapka işareti konulduğunda bu kelimeler “kêr” şeklinde yazıldığında ise “bıçak” (kesici alet) anlamını verir. Her dilin kendisine göre zor tarafları vardır!.. Buna benzer örnekleri çoğaltsak da yer ve zaman olarak bu yazıya denk gelmezler!.. - Kürtçe şiirlerde de diğer bazı dillerde olduğu gibi dize (satır) başları büyük harflerle yazılır. Bu kurala uymayıp dize başlarını hep küçük harflerle başlatan şiir yazım şekilleri de vardır!
Türkçede büyük harflerin kullanımı, Türk Dil Kurumu (TDK) yazım kurallarına göre belirli kurallara bağlanmıştır. Büyük harf, temelde cümle başlarında, özel adlarda, özel unvanlarda kullanılır. Kürtçede de bu kural geçerlidir…
Aşağıdaki şiirimde satır başları hep büyük harfler ile yazılmıştır! Halbuki bazı anlatımlar bir cümle gibi söylense de yukarıdaki kurala aykırı olarak yeni bir cümle başı gibi hep büyük harf ile başlamış! Diğer bazı şairlerin şiirlerinde bu satır başı büyük harflerin yerine küçük harflerle de yazılabilir!.. Şiirlerde bu anlatılan yazım kurallarında kural dışı uygulamalar da yapılabilir!..
68’LİLER BİZİM KUŞAK!..
Bir kuşak ki hiç sormayın!
Hani şu bizim şanlı kuşak,
Kardeş halklar uğruna ezilen,
Çekinmeden kurşuna dizilen,
Kocaman bir ömrü
Bir güne sığdıran
Halktan yana
Onların uğruna
Canlarına kıyan!..
Kula kulluk
Hiç yapmadan,
Erce yaşayan,
Erce de ölen
Ve ölürken
Yaşamaya
Gülümseyen
Onlar!..
Fedakâr kuşak,
Uşak olmamak için
Bir ömrü bir güne;
Bir günü bir ömür
Olarak yaşadılar!..
Onlar!
Güneşi zapta koştular!
Lakin,
Daha erişmeden düştüler!..
Düşmek onlar için erişmekti!..
Zafer avuçlarının içindeydi!..
Öylesine kendilerinden emin,
Öylesine sevdaylıydılar özgürlüğe!..
Kelebeğin ışığın etrafında döndüğü gibi,
Kendini ona vura vura,
Onlar halkları uğruna
Güneşe öyle pervaneydiler…
Lakin devran ters döndü,
Şans çakal sürüsüne güldü!
Artık hava karanlık ve pusluydu…
Önce topladılar yiğitleri,
Sonra sıradan diğerleri…
Kimi dağda,
Kimi bağda,
Daha bacası tütmeden,
Ocağı sönük damdayken
Birbiri ardına kıstırıldılar…
Bazıları ölmeyi denedi,
Onu dahi beceremedi!
Arda kalanlar dağıldılar
Sığırcık kuşları sürüsü gibi
Dünyanın dört bir yanına…
İşte o kocaman kuşak,
Bizim kuşak
Adıyla belliler!
Yani 68’liler…
8 Mart 1998
A. BALÎ
*Dilbilimci
15 Mayıs 2026
