Nadir elementler ve kritik mineraller, günümüzde dünya siyasetinin en önemli meselelerinden biri haline geldi. Bu elementler, askeri araçlardan uzay sistemlerine, cep telefonlarından rüzgâr türbinlerine kadar birçok stratejik ürünün üretiminde yer alıyor.
Danimarka’nın Grönland adasını satın alma isteği ve Ukrayna’ya sunulan askeri yardımın karşılığında ülkenin nadir elementlerinin büyük bir kısmının Amerika’nın denetimine geçmesini istemek, bu stratejik kaynakların güvenliği için alınan önemli önlemler arasında. Trump yönetimi, ABD’li firmaların karşılaşabileceği olumsuz senaryoları önlemek için 12 milyar dolarlık bir stratejik rezerv oluşturacağını da duyurdu.
Batılı ülkelerin bu konudaki kaygıları, küresel üretimin yüzde 80’den fazlasını gerçekleştiren ve siyasi rakip olarak görülen Çin’in etkisiyle artmış durumda. Batı, bu kritik alandaki bağımlılığı azaltma çabalarını sürdürüyor.
Dünyada Brezilya, Rusya, Vietnam, Hindistan, ABD ve Avustralya gibi diğer ülkelerde de nadir element rezervleri mevcut. Türkiye’de ise Eskişehir’in Beylikova ilçesinde 694 milyon tonluk bir rezerv bulunmuş ve Eti Maden İşletmeleri 2023 yılında pilot bir tesis kurma çalışması başlatmıştır.
Nadir toprak elementleri, 17 farklı maddeyi kapsıyor. Bunlar arasında neodimyum, praseodimyum, disprosyum, terbiyum, skandiyum, itriyum, lantanyum gibi elementler yer alırken, kobalt, nikel, lityum ve grafit gibi kritik mineraller de stratejik önem taşıyor.
Son beş yılda nadir elementlerin ham üretimi, 2019’daki 220 bin tondan 2024’te 390 bin tona çıkarak yüzde 77 oranında bir artış göstermiştir. Bu elementler özellikle kalıcı mıknatıs üretiminde kullanılıyor, neodimyum gibi elementler, klasik mıknatıslara göre çok daha güçlüdür.
Havacılık sektörü, nadir elementleri en fazla kullanan alanlardan biridir. Savaş uçağı üretiminde samaryum gibi elementlerin kullanımı, bu kaynakların stratejik önemini artırmakta. Her F-35 savaş uçağında 400 kilogramdan fazla nadir element yer alıyor. Ayrıca skandiyum, hafif alaşımlarda ve spor ekipmanlarında da tercih ediliyor.
Akıllı telefonlar da nadir elementlerin yoğun kullanıldığı bir diğer alandır. Her cihaza yaklaşık üç gram bu elementlerden ekleniyor ve dünya genelinde 2024 yılında 1.24 milyar akıllı telefonun satılması, ciddi bir nadir element tüketimini beraberinde getiriyor.
Hibrit ve elektrikli araçların üretiminde de nadir toprak elementleri önemli bir rol oynuyor. Bir elektrikli aracın motoru 1.2 ile 3.5 kilogram arasında nadir element barındırıyor. İçten yanmalı motorlarda ise bu elementler emisyonları azaltmak için kullanılıyor.
İçindekiler, kimya endüstrisinde de yer alıyor; örneğin, seryum petrol rafinasyonunda, erbiyum ise çeşitli tıbbi uygulamalarda kullanılmakta. Ayrıca nadir elementlerin eklenmesi, lazerlerin dalga boyunu ve kullanım alanını etkileyerek farklı sektörlerde de yeni uygulamaların kapısını aralıyor.