Üçüncü Dünya Savaşı eşiğinde miyiz? ABD ve İsrail’in İran’a yönelik bir aydan uzun süredir devam eden savaşı, çatışmanın tüm dünyayı kapsayacak bir savaşa dönüşeceği endişelerini artırıyor. Savaş halihazırda BAE, Irak, Suudi Arabistan, Lübnan, Suriye, Bahreyn, Kuveyt, Umman, Azerbaycan, işgal altındaki Batı Şeria, Katar ve Kıbrıs olmak üzere ondan fazla ülkeyi doğrudan veya dolaylı olarak etkiledi. BBC Küresel Gazetecilik Ekibi’nden Ahmen Khawaja‘nın hazırladığı dosyada, Oxford ve King’s College’dan uluslararası tarih profesörleri Margaret MacMillan ve Joe Maiolo, mevcut gerilimin bir dünya savaşına dönüşme ihtimalini değerlendirdi.
Savaşlar çoğunlukla kaza ile başlar
BBC’ye konuşan Oxford Üniversitesi’nde uluslararası tarih alanında emekli profesör Margaret MacMillan, insanların genelde savaşların çok dikkatlice planlandığını ve savaşa girenlerin ne yaptıklarını tam olarak bildiğini düşündüğünü ancak durumun böyle olmadığını söyledi. MacMillan, “Birinci Dünya Savaşı’na baktığınızda… çoğunlukla kazayla ya da rakip ülkelerin birbirlerini yanlış değerlendirmesiyle tetiklendi. Okulda tutuşulan kavgalar gibi düşünülebilir” dedi.
MacMillan’a göre, Avusturya-Macaristan İmparatoru Franz Joseph’in yeğeni Arşidük Franz Ferdinand’ın suikasta uğraması, 1914’te Birinci Dünya Savaşı’nı başlatan olaylar zincirini tetikledi. Birkaç hafta içinde bir dizi ittifak Avrupa’yı çatışmaya çekti: Avusturya-Macaristan Sırbistan’a karşı harekete geçti, Almanya Avusturya’yı destekledi, Rusya Sırbistan’a destek vermek için seferber oldu, Fransa Rusya’yı destekledi ve İngiltere hem onuru hem strateji adına savaşa girdi. MacMillan, ardından yaşananların küresel bir felakete dönüştüğünü vurguladı.
Bir dünya savaşını tanımlayan nedir?
Londra’daki King’s College’da uluslararası tarih profesörü Joe Maiolo, bir dünya savaşını tüm büyük güçlerin yer aldığı kapsamlı bir savaş olarak tanımlıyor. Maiolo, BBC’ye verdiği demeçte, “Birinci Dünya Savaşı’nda bu, Avrupa’nın imparatorluk güçleriydi. İkinci Dünya Savaşı’na ise ABD, Japonya ve Çin dahildi” dedi.
Günümüzdeki Ortadoğu gerilimi çoğunlukla bölgesel olarak tanımlanıyor. Maiolo, çatışmanın bölgesel kalacağını ve Suudi Arabistan’ın da dahil olduğu Körfez İşbirliği Konseyi ülkelerini içine çekebileceğini ancak Çin ve Rusya’nın savaşa dahil olacağını düşünmediğini belirtti. Maiolo, “Dünyada bir şeyler olur olmaz Çin’in Tayvan’a saldıracağı fikri tamamen saçmalık” ifadesini kullandı.
Hürmüz Boğazı gerilimi tüm dünyayı etkileyebilir
Profesör MacMillan, savaşı tırmandırabilecek ülkelerin İran ya da Yemen’deki Husiler olduğunu söyledi. MacMillan’a göre İran’ın atabileceği olası adımlar (örneğin deniz ulaşım hatlarını hedef almak veya Hürmüz Boğazı’nı kapatmak) küresel sonuçlar doğurabilir, enerji arzını aksatabilir ve büyük güçleri içine çekebilir.
MacMillan, ABD’nin müdahil oluşunun da riskleri artırdığını belirtti. Diğer ülkeler doğrudan taraf olmasalar bile ekonomik ya da stratejik olarak etkileniyor. MacMillan, “Çatışmanın bir bölge dışına yayılması ihtimali her zaman var çünkü bölge dışında olanlar, çatışmadakilerin onları durduramayacağını düşündükleri için bunu bir fırsat olarak görebilir” dedi.
Büyük güçler fırsat kolluyor
Profesör MacMillan, bir bölgedeki çatışmaların başka yerlerde fırsat yaratabileceğini öne sürüyor. Örneğin Çin’in, Batı’nın dikkatinin dağılmasını Tayvan’a yönelik hamle için bir fırsat olarak değerlendirebileceğini belirtti. Ayrıca Rusya’nın, küresel odak başka yere kaymışken Ukrayna’daki eylemlerini yoğunlaştırabileceğini ifade etti.
Profesör Maiolo ise Çin’in Trump başkanlığıyla yürüttüğü diplomaside başka planları olduğuna inanıyor. Maiolo, “Rakibiniz büyük bir stratejik hata yapıyorsa, bırakın yapmaya devam etsin” dedi. Dalgalanan petrol fiyatlarından etkilenmesine rağmen Çin’in diplomatik rol oynamamasının kendi çıkarına olup olmayacağı sorusuna Maiolo, bunun “küçük bir bedel” olduğunu söyledi: “Daha geniş stratejik çıkarlar hiyerarşisinde, ABD’nin Ortadoğu’ya gömülmüş olması, Çin’in petrol kaynaklarından çok daha ilginç.”
Zelenskiy: Putin Üçüncü Dünya Savaşı’nı başlattı
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Şubat ayında BBC’ye verdiği bir röportajda, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in çoktan Üçüncü Dünya Savaşı’nı başlattığına inandığını söylemişti. Zelenskiy, “Putin’in bunu çoktan başlattığına inanıyorum. Soru, ne kadar toprak ele geçirebileceği ve onu nasıl durduracağımız… Rusya dünyaya farklı bir yaşam tarzı dayatmak ve insanların kendileri için seçtikleri hayatı değiştirmek istiyor” demişti.
Peki bugün Üçüncü Dünya Savaşı riski ne düzeyde?
Profesör MacMillan, riskin göz ardı edilemeyeceğini ancak panik yapılacak bir durum da olmadığını belirtiyor. MacMillan, en büyük tehlikenin tarafların birbirini yanlış okuması veya kontrol edilemeyen bir olay zinciri olduğunu vurguluyor.
Profesör Maiolo ise endişelerin abartılı olduğunu düşünüyor. Maiolo, “Eğer dünya savaşından, yani Üçüncü Dünya Savaşı’ndan bahsediyorsak, Çin ya da Rusya’nın doğrudan dahil olmak gibi bir eğilimi olduğunu düşünmüyorum ve hatta Avrupa için bu daha düşük” diyerek sözlerini tamamladı.