İran’da idam cezaları, Urmiye’de tutuklu bulunan 27 yaşındaki Kürt genç Mihrab Abdullahzade hakkında verilen idam cezasının İran Yüksek Mahkemesi tarafından onanmasıyla yeniden gündemin merkezine oturdu. 2022 yılındaki protestolar sırasında gözaltına alınan Abdullahzade’ye verilen karar, yalnızca bireysel bir dava olarak değil, İran’daki idam uygulamalarının kapsamı, niteliği ve siyasal bağlamı açısından da dikkat çekici bir örnek olarak değerlendiriliyor.
Rojhilat merkezli insan hakları örgütlerinin aktardığı bilgilere göre, Urmiye Devrim Mahkemesi tarafından verilen idam cezası, İran Yüksek Mahkemesi’nin 9. Dairesi tarafından onaylandı. Abdullahzade, Devrim Muhafızları Ordusu’na bağlı Besic güçlerinden bir üyeyi öldürmekle suçlanıyor ve halen Urmiye Merkez Cezaevi’nde tutuluyor. Karar, Abdullahzade’ye 18 Aralık Perşembe günü resmen tebliğ edildi.
Küresel ve Ulusal Bağlamda İran’da İdam Uygulamaları
Uluslararası insan hakları örgütlerinin raporları, İran’daki idam cezalarının sayısal ve niteliksel artışına dikkat çekiyor. Bu artış, hem ulusal yasalar hem de dünya genelinde cezanın uygulanma biçimi açısından eleştiriliyor.
Amnesty International’ın 2024 raporuna göre:
- “İran, 2024’te küresel olarak kaydedilen idamların %64’ünden sorumludur; en az 972 kişi idam edildi.” Bu rakam 2023’e göre artışı ve İran’ın idam cezası uygulamalarının dünya toplamına oranını gözler önüne seriyor.
2025 için Amnesty verileri ise şunları belirtiyor:
- “2025 içinde İran yetkilileri, en az 1.000 kişinin idamını gerçekleştirdi; bu sayı son 15 yılın en yüksek seviyesi.” Amnesty, yürütülen infazlar için acil moratoryum çağrısında bulunuyor.
Bir diğer insan hakları örgütü Hengaw’un verileri de artış trendini doğruluyor:
- 2023’te 829, 2024’te 909 ve 2025’te en az 1.100 kişinin idam edildiği kaydedildi. Bu idamların 579’dan fazlası etnik ve ulusal azınlıklara aittir.
İdam Cezalarının Nedenleri ve Uygulama Biçimi
İran’daki idam cezalarının büyük bir bölümü sadece adli suçlara değil, aynı zamanda siyasî ve ulusal güvenlik gerekçeleriyle de uygulanıyor.
Hengaw raporuna göre:
- 2025’te en az 41 kişi “siyasi ve dini” gerekçelerle idam edildi; bunlardan 16’sı “İsrail ile işbirliği” suçlamasıyla cezalandırıldı.
Birleşmiş Milletler’in insan hakları raporu da 2024’te İran’da en az 975 kişinin idam edildiğini bildiriyor; bu sayı son on yıldaki en yüksek düzeylerden biri. Irk, etnik köken ve güvenlik suçlamaları gibi çeşitli gerekçelerle verilen idamlar arasında etnik azınlıklara yönelik orantısız uygulamalar dikkat çekiyor.
2024 BM raporu şu ayrıntıyı veriyor:
- “İdam edilenlerin %52’si uyuşturucu suçları, %43’ü cinayet ve %3’ü güvenlik suçları gibi gerekçelerle idam edildi.”
Etnik Azınlıklar ve Siyasî Mahkumlar
Raporlara göre İran’daki idamlar, toplumun en kırılgan kesimlerini orantısız biçimde etkiliyor:
- Hengaw verisi, 2024’te 909 idamdan 183’ünün Kürt mahkumlara ait olduğunu ve bu rakamın önceki yıla göre %21 artış gösterdiğini ortaya koyuyor.
- Aynı rapor, Kürt, Türk ve Beluç gibi azınlık gruplarının geniş bir paya sahip olduğunu kaydediyor.
Bu veriler, idam cezasının sadece kriminal suçlarda değil, aynı zamanda politik istikrar, etnik baskı ve sosyal kontrol aracı olarak da kullanıldığını gösteriyor.
İdam Cezaları ve 2022 Protestoları Bağlamı
2022 sonbaharında İran’da “Jin, Jîyan, Azadî” sloganıyla başlayan geniş toplumsal protestolar, ölüm cezalarının artmasına neden olan bir dönemin başlangıcı olarak değerlendiriliyor. Amnesty ve BM verileri, protestoların ardından idam uygulamalarında kayda değer artışlar olduğunu gösteriyor.
Bu bağlamda geçen yıllarda protestolarda tutuklanan kişilerin idamıyla sonuçlanan davalar, uluslararası örgütler tarafından duble baskı ve adil yargılanma ihlallerine örnek olarak gösteriliyor.
Uluslararası Tepkiler ve Hukukî Çerçeve
Amnesty International ve BM İnsan Hakları Ofisi, İran’a infazların durdurulması çağrısında bulundu:
- Amnesty, 2025 raporunda “idamların caydırılması” için moratoryum çağrısı yaptı.
- BM İnsan Hakları Ofisi de yürütülen idam uygulamalarının insan hakları standartlarıyla bağdaşmadığını vurguladı.
Bu değerlendirmeler, İran’daki idam uygulamalarının sadece ulusal hukuk değil, uluslararası insan hakları normlarıyla da ciddi gerilimler yarattığını ortaya koyuyor.
Sonuç
Mihrab Abdullahzade’nin idam cezasının onanması kararı, İran’daki idam uygulamalarının sayısal yaygınlığı, etnik ve politik risk gruplarını etkileme biçimi ile uluslararası raporların tespit ettiği trendlerle örtüşüyor. Uluslararası insan hakları kurumları, bu cezaların özellikle etnik ve siyasi bağlamda baskı aracı olarak kullanıldığını belirtiyor. İran’daki idam verileri, küresel bağlamda da en yüksek oranlardan biri olarak kaydedilmiş durumda.
Rojnameya Newroz