Sarıkamış, I. Dünya Savaşı’nda, 22 Aralık 1914 ile 6 Ocak 1915 tarihleri arasında Osmanlı İmparatorluğu ve Rus İmparatorluğu arasında Sarıkamış ve çevresinde gerçekleşen, Osmanlı İmparatorluğu’nun ağır yenilgisiyle sonuçlanan başarısız bir askerî harekâttır.
Harekatın Amaçları ve Başlangıcı
Enver Paşa’nın Sarıkamış Taarruzu ile düşündüğü stratejik hedef; 93 Harbi ile Rusların eline geçen Gümrü, Kars, Ardahan, Artvin ve Batum’u geri almak, Balkan hezimetinin yaralarını sarmak, Kafkasya üzerinden Orta Asya’daki Türklere ulaşarak “Turancılık” hedefini gerçekleştirmek ve Osmanlı İmparatorluğu’nu I. Dünya Savaşı’ndan galip çıkarmaktı.
Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa, bu mevsimde ve bu kış koşullarında askerî harekâtın yapılamayacağını, taarruzun ilkbahara bırakılması gerektiğini tavsiye etmesine rağmen, Enver Paşa, hocası olan Hasan İzzet Paşa’ya, “Hocam olmasaydınız sizi idam ettirirdim…” sözünü söyleyince Hasan İzzet Paşa istifa etmek zorunda kalır.
Enver Paşa, Üçüncü Ordu Komutanlığı vazifesini üzerine alarak taarruz emrini verir.
Askerlerin Zorlu Koşulları ve Kayıplar
Sarıkamış’ın Allahuekber Dağları’nda, 2-3 bin rakım yükseklikte, ısının sıfırın altında 30-40 dereceye kadar düştüğü bu coğrafyaya, Mezopotamya’dan ve Arap çöllerinden sıcak iklimden gelmiş, üzerlerinde yazlık üniformaları olan binlerce asker, Almanya’dan “bugün, yarın gelecek” olan kışlık üniformalar ümidiyle cepheye sürüldü.
İstanbul’dan Trabzon’a doğru yola çıkan, içinde kışlık giysi, erzak, mühimmat ve 3 bin asker taşıyan 3 gemi, Ruslar tarafından 7 Kasım’da Karadeniz’de batırıldı. Bu yardımlar yerine ulaşamadı.
Sarıkamış Allahuekber Dağları’ndaki askerin durumunu, Kurmay Subay Şerif Bey “Sarıkamış” adlı kitabında şöyle anlatıyor:
“Yol kenarında karların içinde çömelmiş bir asker, bir yığın karı kollarıyla kucaklamış, titreyerek, feryat ederek dişleriyle kemiriyordu. Kaldırıp yola sevk etmek istedim. Beni hiç görmedi. Zavallı çıldırmıştı. Bu suretle şu lanetli buzullar içinde biz belki on bin kişiden fazla insanı bir günde karların altına bıraktık ve geçtik.”
Cephedeki Organizasyon Bozukluğu ve Trajik Olaylar
Enver Paşa, Alman kara ordusunun “yenilmezliğine” olan inancı sonucu Almanya’nın yanında savaşa girmeyi göze almıştır.
Soğuk kış şartları, ikmal, ulaşım, erzak, sağlık malzemesi ve teçhizat eksikliği ile bulaşıcı hastalıklardan dolayı askerler cephe ve cephe gerisinde ölmeye başlamıştı. Organizasyon çok bozuktu. Üç ayrı yönden yönlendirilen kuvvetler birbirlerinden habersizdi.
23 Aralık günü tipi yüzünden 10. Kolordu’nun 31. ve 32. tümenleri 4 saat boyunca birbirlerini düşman birliği sanarak savaşıyorlar. Mesele anlaşılana kadar 2 bin kişi ölüyor. Trajik bir olay yaşanıyor.
Olayların Üzerinin Örtülmesi ve Gerçeklerin Ortaya Çıkışı
Bu faciaya rağmen, dönemin İstanbul gazeteleri milliyetçilik pompalayarak bu gerçekliğin üzerini örtmeye çalıştılar. Muhalif yayınlar susturuldu. Sarıkamış’ta nelerin olup bittiğini halk uzun süre öğrenemedi. Ta ki 1922’de Sarıkamış sansürü kaldırılana kadar gerçekler halktan gizlendi.
Kaiser yararına Osmanlı topraklarında incelemeler yapan ünlü Alman generali Von der Goltz Paşa şöyle diyordu: “Kafkasya’da maalesef Napolyon Bonapart olduğunu iddia eden ve cahil yetişen birçok adam vardır. Bunlar, ordularına güçleriyle bağdaşmayan görevler vermişlerdir ve bu yüzden ordularını büyük zarara uğratmışlardır…”
Rusya’daki Devrimler ve Sonuçları
23 Şubat’ta Rusya’da gerçekleşen Şubat Devrimi ile başlayan sorunlardan dolayı Rus ordusundaki disiplin bozuldu. Mart ayında yaşanan çatışmalarda Rus askerlerinin artık savaşmak istemedikleri ve silahlarını bıraktıkları görüldü. Rus orduları hâlâ üstün durumdaydı. Şubat Devrimi, askerî operasyonları bütün cephelerde durdurmuştu. Ruslar Ekim Devrimi’ne kadar Karadeniz’e hâkim oldular.
Rusya’da 1917 Ekim Devrimi ile egemenlik Bolşeviklerin eline geçti. Devrim sonrasında Rus birlikleri bölgeden çekildiler.
Eğer Rusya’da “Ekim Devrimi” olmamış olsaydı, bugün mevcut coğrafyanın büyük bir kısmı olan Erzurum, Kars, Ardahan, Trabzon, Rize, Bitlis, Muş, Van, Hakkâri, Bayburt, Erzincan gibi birçok il, Rus topraklarına dâhil olabilirdi.
Sarıkamış’ın Mirası ve Tartışmalar
Sarıkamış’ta Osmanlı en büyük yenilgisini almıştır. Ama bugün bile hâlâ ulusalcı ve ırkçı kesimler bu yenilgiye inanmıyor ve kabullenemiyorlar. Aslında Osmanlı’nın galip geldiğini, ancak Almanlar yenildiği için Osmanlı’nın da yenik sayıldığını söyleyerek kendilerini teselli ediyorlar.
Kaynakça
- Ayşe Hür
- Erdoğan Aydın
- Murat Bardakçı
- Yetkin İşcen