Uluslararası Müzeler Konseyi (ICOM)’nin tanımına göre müze, somut ve somut olmayan mirası araştıran, toplayan, muhafaza eden, yorumlayan ve sergileyen, toplumun hizmetinde olan, kâr amacı gütmeyen, kamuya açık, erişilebilir ve kalıcı bir kurumdur.
19. yüzyılın ilk yarısında müzeler, ulusal bilinçlenmeye katkı sağlamak amacıyla yapılandırılmıştır. Demokratik bir devletten yoksun Kürtler, kurumlaşamamışlardır. Kurumlaşamadıkları için bütün bu somut ve soyut tarihî varlıkları yağmalanmış, tarihî değerleri yok sayılmıştır.
İşte bu kültürel emperyalizme, asimilasyona, sömürüye karşı çıkan Karslı aydın, yazar, siyasetçi, insan hakları aktivisti Mahmut Alınak, Kars’ın Digor ilçesinin Mewreg köyünde, barbar İran rejiminin idam ettiği Mahabad Kürt Cumhuriyeti’nin kurucusu Qazi Mîhemed adına müze ve kitapevi açtı.
Açılışa birçok Kürdistani siyasi parti genel başkan yardımcıları düzeyinde katılım sağladı. Yerlerine kayyum atanan Kağızman Belediyesi eş başkanları ve bazı ilçe, belde belediye başkanları katıldı. İl dışından da birçok davetli müze açılışında hazır bulundu. Alınak, kendi tabiriyle “tarihe bir çentik” attı.
Mewreg Vadisi’nin tepesinde bir kartal yuvası gibi duran müzenin açılışı, Zilan katliamının 95. yıl dönümü olan 13 Temmuz 2025 günü yapıldı. Müzenin açılışıyla beraber Zilan katliamında katledilenler anıldı ve katliamı yapanlar lanetlendi.
Müze kavramı, yalnız önemli eserlerin ve nesnelerin bulunduğu tarihî mekânlar değil, aynı zamanda bilgi odaklı mekânlara da dönüştürülmüştür. Bu anlamda önemli bir örnek teşkil etmektedir. Bu mekân bir müze olmakla birlikte, yüzlerce kitabı bünyesinde barındıran, okurlara böylesi büyük bir fırsat sunan bir kütüphane işlevi de görmektedir.
Müzeler, tarihsel yaşanmışlıkları içerisinde barındıran mekânlardır. Bunu göz önünde bulunduran Alınak, Kars’ta, ilçelerinde ve köylerinde yaşamış olan ama bugün hayatta olmayan, içerisinde çeşitli renkli simaların da bulunduğu kişilerin resimlerinin yer aldığı bir fotoğraf galerisi de oluşturacaktır.
Artık Mewreg Qazi Muhammed Müze ve Kütüphanesi, sadece bir müze, bir kütüphane, bir fotoğraf galerisi değil; önemli günlerin anıldığı ve bazı etkinliklere ev sahipliği yapabilecek bir mekân da olacaktır. Bu müzeden içeri girdiğinizde adeta zaman tünelinde yolculuk yaparcasına bir duyguya kapılıyorsunuz. Tarihî hafızanız yenileniyor. Hafızanızda o tarih canlanıyor ve hüzünleniyorsunuz.
Müzenin duvarlarında yerli ve yabancı önemli tarihî şahsiyetlerin resimleri asılı. Yine duvarlara özel dizayn edilen bölmelerin içerisinde Dersim, Ağrı, Zilan, Digor, Roboski gibi katliamların tarihçesi yazılıdır.
Bir ticarethane olmayan, kâr amacı gütmeyen bu müzenin amacı müze-tarih-toplum ilişkisini geliştirmektir. Her köyde, beldede, ilçede ve hatta şehirde olması gereken önemli bir kurumdur ve örnek teşkil ediyor.
Alınak, iki yıl gibi bir süre emek harcadığı bu mekânı kendi kişisel bütçesinden finanse etti ve halkının hizmetine sundu.