Erebê Şemo, 23 Ekim 1897 yılında Rusya İmparatorluğu’na bağlı Kars ilinin Susuz (Cilavuz) bucağına bağlı Kayadibi (Qizilçexçex) köyünde doğmuştur. Susuz, 1959 yılında ilçe konumuna getirilmiştir.
O zamanlar Kars, Sovyet Rusya’ya bağlıdır. Kars, 1878 yılında yapılan Berlin Antlaşması sonucu Rusya’ya bırakılmıştı. 17 Ekim 1917’de Ruslar bu topraklardan çekildiler. Kars birçok kez el değiştirmiştir. Ruslar Kars’ı, merkezi Tiflis olan Zakafkasya Genel Valiliği’ne bağlı bir vilayet hâline getirdiler.
3 Mart 1918’de imzalanan Brest-Litovsk Anlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti’ne verildi. Ruslar çekilince Kars, Ermenilerin eline geçiyor. Yakub Şevki Paşa, şehri Ermenilerden alır.
5 Kasım 1918’de Karslılar tarafından Kars İslam Şurası kurulur. Şura, 17-18 Ocak 1919’da topladığı kongre ile adını Cenûb-i Garbi Kafkas Hükûmet-i Milliyesi olarak değiştirdi. 12 Nisan 1919’da Kars, İngiliz işgaline uğradı. Hükûmet dağıtıldı; hükûmet üyeleri tutuklanarak Malta’ya sürgüne gönderildiler. 3 Aralık 1920’de Ermenilerle imzalanan Gümrü Anlaşması ile Kars, ülke sınırlarına dâhil edildi.
İşte bu Erebê Şemo da, varlığı inkâr edilen bütün Kürtler gibi, bu yaşananların hem tanığı hem de sanığı olmuştur. Bugün bile binlerce Kürt aydını, siyasetçisi, sanatçısı, yazarı ve çizeri dünyanın dört bir yanında sürgün, mülteci hayatı yaşıyor. Erebê Şemo da bunlardan birisiydi.
Çağdaş Kürt romanının babası sayılan Erebê Şemo, Latin harflerinden oluşan Kürtçe alfabesinin de mimarlarından birisidir. İlk Kürtçe roman olan “Şivanê Kurmanca” (Kürt Çobanı)’nın da yazarıdır. Kurucularından olduğu Rîya Teze (Yeni Yol) gazetesinde kitabı yayımlandı.
Şemo; Osmanlıca, Rusça, Ermenice, Almanca, Gürcüce, Azericeyi ve günümüzde hâlâ yasak olan anadili Kürtçeyi konuşup yazabiliyordu. Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan gazetelerinde makaleleri yayımlandı.
Erebê Şemo, 1967 yılında Moskova’da halk hikâyelerinden oluşan bir eser yayımlar. Burada, kendisi gibi zor şartlarda büyüyen, erken yaşlarda çalışmaya başlayan, Rus işçi sınıfının yaşamını yakından tanıyan Sovyet Rus yazarı Maksim Gorki ile tanışır. Maksim Gorki, Erebê Şemo için “Kürt halkı Erebê Şamilov’un diliyle konuşuyor.” demiştir.
Çocukluk ve gençlik yılları yokluk, yoksulluk ve sıkıntı içerisinde geçmesine rağmen eğitimine devam etmiştir. 1917 yılında Erzurum’da demiryolunda çalışırken Bolşeviklerle tanışır ve onlarla ilişkilerini geliştirir.
Sarıkamış’ta kutlanan 1 Mayıs mitinginde Erebê Şemo da konuşur. Çar II. Nikola aleyhine ve işçilere mücadele çağrısı yapar. Yaptığı etkili konuşmasından dolayı Rus polisi tarafından işkence ve kötü muamele yapılarak tutuklanır ve Sarıkamış Cezaevi’ne gönderilir.
Cezaevinden çıktıktan sonra tekrar Susuz’a, köyüne döner. Parti çalışması yaptığı için Çarlık polisi peşini bırakmaz. 1917 yılında gizlice Stavropol’e geçti ve 1917-1920 yılları arasında Kızıl Muhafız olarak Kuzey Kafkasya’da savaştı. Ekim Devrimi’nin örgütleyicilerinden biri oldu.
Emerîkê Serdar’a göre Şemo, Kızıl Ordu’ya Fêrîk Egît Polatbekov’dan sonra katılan ikinci Kürt’tür. Şemo, 1918 yılında Lenin önderliğindeki Rusya Komünist Partisi’ne üye oldu.
1 Ocak 1931 yılında Erivan Transkafkasya Kürt Öğretmen Okulu’nu açan Erebê Şemo, okulun ilk müdürü oldu. Edebî çalışmalarından dolayı 1934 yılında Sovyet Yazarlar Birliği üyesi oldu.
Siyasetle de ilgilenen Şemo, birkaç kez Erivan Şehir Sovyeti milletvekili seçildi. 1937 yılında Stalin’in Beyaz Temizlik Operasyonları nedeniyle birçok yazar tutuklanır. Bu yazarlardan biri de Erebê Şemo’dur.
Ermenistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Sekreteri Aşot Hovhannisyan’ın 1937 yılında tutuklanmasıyla birlikte, Hovhannisyan’ın arşivinde yer alan bir mektup nedeniyle Şemo karşı devrimci olmakla suçlandı. Bu nedenle Ocak 1937’de Leningrad’da tutuklandı ve Sibirya’ya sürgün edildi.
İlk evliliğini Kars’ın Azad köyünden bir Rum kadınla yapan Şemo, daha sonra Rus olan ikinci eşi Mariya Vasilevna ile evlenir. Stalin’in ölümünden sonra, 1956 yılında, 19 yıl aradan sonra Ermenistan’ın Erivan kentine dönmesine izin verilir.
Erebê Şemo; 1967’de “Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Emektar Kültür İşçisi” nişanının, 1978’de ise Sovyetlerin büyük ödüllerinden olan “Kızıl Bayrak” ve “Halkların Dostluğu” nişanlarının sahibidir.
Erebê Şemo’nun birçok romanı, hikâyesi, tiyatro oyunu, senaryosu ve biyografisi vardır. 1978 yılında, 81 yaşında Erivan’da hayata gözlerini yumar.
Erebê Şemo da birçok Kürt aydını, siyasetçisi, sanatçısı (Yılmaz Güney, Ahmet Kaya vb.) gibi ülkesinin dışında öldü ve ülkesinin topraklarının dışında gömüldü.
Çobanlıktan demiryolu işçiliğine, Kızıl Ordu’dan akademiye, milletvekilliğinden Sibirya sürgününe uzanan bir Kürt aydınının, yazarının ve siyasetçisinin onurlu ve buruk yaşam hikâyesi.