Cumhuriyet Tarihinde İlk Kayyum
Serbest Cumhuriyet Fırkası, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında biraz da Avrupa ülkelerine şirin gözükmek için M. Kemal tarafından arkadaşı Fethi Okyar’a kurdurulan ilk düzmece muhalif partidir. Cumhuriyetin ilk yıllarında halkın büyük bir kesimi Cumhuriyet Halk Fırkası’na karşı büyük bir rahatsızlık duyuyordu. 1927-1928 döneminde yaşanan kuraklık ve 1930 dünya ekonomik buhranı ile birlikte hükümetin ağırlaştırdığı vergiler halkta büyük bir hayal kırıklığı ve rahatsızlık yarattı.
1925 yılında Ahmet Ağaoğlu’nun M. Kemal’e verdiği raporda CHP’de halka karşı tahakküm yapanların olduğu belirtiliyor. M. Kemal bir çözüm olarak, iktidar partisi üzerinde denetim yapacak küçük bir muhalefet partisi olması gerektiğini düşünüyordu. Mecliste tek partinin bulunması hükümetin denetlenmesini zorlaştırıyordu. Bu nedenle M. Kemal, Fethi Okyar’dan cumhuriyetçiliğe ve laikliğe sadık bir parti kurmasını istedi. Bunun üzerine Fethi Okyar, M. Kemal’in tarafsız olmasını şart koşarak 12 Ağustos 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı kurdu.
Cumhuriyet Halk Fırkası’na karşı ilk kez bir muhalefet partisi İzmir’de miting düzenledi. CHF’nin icraatlarından rahatsız olanların da destek verdiği miting, büyük bir CHF aleyhtarlığına döndü ve olaylar yaşandı. Bu coşkulu mitingler M. Kemal’i ve CHP yönetimini korkuttu. 17 Kasım 1930’da Serbest Cumhuriyet Fırkası, M. Kemal ve Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından kendini feshetmeye zorlanmıştır. SCF, Fethi Okyar ve parti yöneticilerinin talebiyle feshedildi.
M. Kemal, Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın kazandığı belediye başkanlarının da istifa etmesini istiyordu. İlk yerel seçimler 1930 tarihinde yapıldı. 502 seçim bölgesinden onca baskıya rağmen Serbest Cumhuriyet Fırkası 31 seçim bölgesinde başarılı oldu. Bu yerlerden bir tanesi de Samsun belediyesiydi. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Samsun’daki bu başarısının sebebi, o dönem Samsun valisi olan Kazım İnanç Paşa’nın tarafsız tutumuydu.
SCF’li Samsun Belediye Başkanı Ahmet Resai Bey bu istifayı kabul etmedi. M. Kemal Samsun’a bir gezi düzenleyerek bir akşam yemeği verdi. Yemeğe Samsun Belediye Başkanı Ahmet Resai Bey’i de çağırıp istifa etmesini istedi:
“Şimdi Reis Beyefendi; zatıaliniz de feshedilmiş olan bir partinin belediye reisi olarak vazifenize devam etmek istemezsiniz değil mi? İstifa ediniz; yeniden intihap (seçim) yapılsın; belki yine zatıaliniz seçilebilirsiniz…”
Ahmet Resai Bey istifa etmeyi kabul etmeyince M. Kemal kızdı ve tehdit etti. Ahmet Resai Bey tehdide boyun eğmedi ve istifa etmeyeceğini söyledi:
“Paşam, bendeniz Serbest Cumhuriyet Fırkası’nı tanımıyorum ve reisliği de o partinin namzedi olarak seçildiğimi kabul etmiyorum… Bu intisap (karar) halkın şahsıma karşı bir itimadı şeklinde tecelli etmiştir. Mesele sırf seçimin serbest olmasından ibarettir. Eğer bu vaziyette istifa edersem halkın bu teveccüh ve itimadına karşı küfran-ı nimette bulunmuş olurum. Eğer benim denizin bu işte kalması arzu buyrulmuyorsa, hükümetin elinde kuvvet vardır, Şur’ayı Devlet (Danıştay) vardır, intihabı (seçimi) fesheder… Bendeniz de o zaman halka karşı mahcup kalmam…”
M. Kemal: “Düşündüğünüz doğru, arzu ettiğiniz gibi olsun.”
Samsun’da belediye seçimi feshedildi. M. Kemal’in emri ile tüzükte değişiklik yapılarak Ahmet Resai Bey belediye başkanlığından düşürüldü. 25 Ocak 1931’de Ahmet Resai Bey’in başkanlığı Danıştay tarafından iptal edilmiştir. Yerine ise Cumhuriyet Halk Fırkası tarafından atanan bir kişi getirilmiştir. Ülkenin siyasi tarihi tekerrürden ibarettir.