Cibranlı Halid Bey, Cibranlı Aşireti reisi Mahmut Bey’in oğludur. 1882 yılında Muş’un Varto ilçesinde doğmuştur.
12–16 yaşlarındaki aşiret çocuklarının, aşiretlerin isyan etmesini önlemek amacıyla adeta rehin tutuldukları Mekteb-i Aşiret-i Hümayun’a (Aşiret Mektebi) gönderilmiştir.
Bu okulu bitirdikten sonra Harbiye Mektebi Aşiret Sınıfı’na girdi. Başarılı bir öğrenci olduğu için Erkân-ı Harp Mektebi’ne alındı. Bu okula alınan ilk Kürt öğrencidir.
Bu okulu Yaver Yüzbaşı rütbesiyle bitirerek Osmanlı ordusuna katıldı.
Öğrencilik yıllarından itibaren Jön Türk hareketine karşı hep mesafeli durmuştur.
İlk görev yeri olarak Filistin Cephesi’ne gönderildi.
I. Dünya Savaşı’nın başlaması üzerine Filistin’den Varto’ya çağrıldı. Cibranlı Aşireti mensuplarından oluşan dört hafif süvari alayının başına geçti. Çeme Zoro ve Arpa Deresi arasındaki mıntıkalarda Ruslarla savaştı. Gösterdiği başarılar ve kahramanlıklar nedeniyle miralaylık rütbesine terfi ettirildi.
I. Dünya Savaşı’nın bitmesiyle doğduğu topraklara, Varto’ya döndü ve buraya yerleşti.
Kürt halkının Xalit Begê Cibirî’si, Kürt tarihinde önemli bir siyasi aktördür.
Kürt siyasi mücadelesine katkı sunmaya başladı. Alevi ve Sünni Kürt aşiretlerini bir araya getirmek için Dersim ve Varto’da toplantılar düzenledi.
Bu çalışmalarından dolayı Ankara Hükümeti ile arası açılmaya başladı. Rütbesi dondurularak Erzurum Garnizonu’na pasif bir göreve atandı.
Erzurum’a gelen M. Kemal, Halid Bey’le bir akşam yemeğinde görüşmek ister. Görüşme gerçekleşir; ancak görüşmedeki atmosfer son derece gergindir. Bu görüşmeden sonuç alamayan M. Kemal, Ankara’ya dönüşünde son bir kez Hoca İlyas Sami’yi Hâlid Bey’e gönderir. Hâlid Bey, İlyas Sami ile görüşmeyi reddetse de İlyas Sami evine kadar gelerek tekliflerini yapar; ancak Hâlid Bey yapılan tüm teklifleri reddeder.
1919 Paris Barış Konferansı
Paris Barış Konferansı’nda tartışılan önemli konulardan biri de Kürtlerin siyasi statüsü olmuştur.
ABD Ermenilerle ilgilenirken, İngilizler de çıkarları gereği Kürtlerle ilgilenmiştir.
“Paris Barış Konferansı henüz toplanmadan, Kürdistan konusundaki endişelerini İngiliz Yüksek Komiseri Amiral Calthorpe, 5 Ocak 1919’da Dışişleri Bakanı Arthur J. Balfour’a gönderdiği yazıda aktarıyor ve şöyle diyor:
‘Doğu Anadolu sorununun çözümleneceği son aşamada Kürt unsurunun hak iddiaları ihmal edilemez. Onlarla Ermenilerin hak iddiaları bağdaştırılamazsa, gelecek olayların tohumu atılmış olacaktır. Geçmişte Kürtler, Ermenilerin baskı altında tutulmasında araç olarak kullanılmışlar; fakat Türk yönetimi altında kendileri de sıkıntı çekmişlerdir.’” (Kadir Kasalak)
İngiliz Yüksek Komiseri, Kürt heyetinin de bir muhtıra verdiğini belirtir.
İşte bu muhtırayı ve Kürdistan haritasını Paris Barış Konferansı’na sunanlar ve konferansa Kürt delegasyonu olarak katılanlar Cibranlı Halid Bey ve Şerif Paşa’dır.
Amiral Calthorpe’nin öngördüğü gibi, Paris Barış Konferansı’nda çözülemeyen Kürt/Kürdistan sorunu yüzyıldır kanamaya devam etmektedir.
Kürt aydınlarının etrafında örgütlendiği Kürt Teali Cemiyeti, çözüm arayışları sonucunda 10 Temmuz 1919’da hükümet temsilcileriyle yapılan görüşmede, Kürt vali ve bürokratların atanmasıyla oluşturulacak bir Kürdistan otonomisi sözü alındığını kamuoyuna duyurmuştur.
Ancak bu söz hiçbir zaman tutulmamıştır.
Cibranlı Halid Bey’in edebî yönü de vardır. Ehmedê Xanî’nin Nûbihara Biçûkan ve Aqîda Îmanê adlı eserlerini sadeleştirerek bastırmış ve dağıtıma vermiştir.
Kürt İstiklal Komitesi
Kürt İstiklal Komitesi’nin amacı bağımsız bir Kürdistan kurmaktır.
Kürt aşiretleri ve nüfuz sahibi kişilerin kurduğu gizli bir örgüttür. Dönemin baskıcı siyasi koşulları nedeniyle örgütün kurucuları ve üyeleri gizli tutulmuştur. Bu gizlilik nedeniyle örgüt hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır.
Cibranlı Halid Bey, örgütün kurucu başkanıdır.
Aynı zamanda Şeyh Said olayının örgütleyicisidir.
Ayrıca Cibranlı Halid Bey ile Şeyh Said aileleri de akrabadır.
Cibranlı Halid Bey, 20 Aralık 1924’te Erzurum’da tutuklandı ve Bitlis’e götürüldü.
Süvari Tümen Komutan Vekili Albay Ferit Bey başkanlığında kurulan Bitlis Harp Divanı’nda yargılandı.
14 Nisan 1925’te Bitlis’te; Cibranlı Halid Bey, Yusuf Ziya Bey, Yusuf Ziya’nın kardeşi Teğmen Ali Rıza Bey, Yusuf Ziya’nın damadı Faik Bey ve Melle Abdurrahman idam edildiler.
Bitlis Harp Divanı tutanakları günümüze kadar açıklanmamıştır.
Kürt/Kürdistan meselesinin günümüze kadar uzanan bir problemler silsilesine dönüşmesinin asıl sorumluları İngilizler ve Fransızlardır.
Kaynakça
Wikipedia.org
Erdoğan Aydın
Kadir Kasalak